rennan pekunlu3

Darwin’de şans rastlantı ve doğal seçim...

Şans kavramından Darwin’in ne anladığına geçmeden önce,

“Doğal seçim diyorsunuz da, seçen kim?” sorusunun yanıtını Darwin’in nasıl yanıtladığını hemen belirtelim: “İnsandan sonsuz kez daha zeki ancak herşeyi bilen yaratıcı değil!” (Infinitely more sagacious than man but not omniscient Creator). “Şans” sözcüğü Darwin’in kullandığı sözcükler içinde en çok kafa karıştıran sözcük olmuştur. “Şans” kavramıyla ilgili basılı görüşleri iki zıt uçta incelenebilir. Bir yanda, “şansı herhangi bir şeyin nedeni olarak görmenin doğru olmayacağını, böylesi bir dilin, olayın nedenine ilişkin bilgi sahibi olmadığımız anlamına geleceğine” değiniyor. Diğer yandan, bazı olayların ‘raslantısal’ (accidental) olduğuna ilişkin açık ve uzunca pasajların varlığıdır (Variation II, s. 431). Raslantısal olaylar iki veya daha fazla nedensellik zincirinin kazayla kesişmesidir. Bu iki kullanımdan birincisi, basılı eserlerinde daha çok kullanılmıştır. Ancak “şans” kavramı erken notlarında ve el yazmalarında daha sıkça kullanılmıştır. Daha sonra bu “şans” kavramının bırakılışının nedeni bilinmiyor! Kavram, Darwin kuramında en başından beri önemli bir yer tutmuştur.

Bu nedenle Darwin’in “şans” sözcüğü konusundaki kararsızlığını dikkatle incelemeliyiz. “Şans” sözcüğünün belirsizliği kuşkusuz olayın “nedeni”nin belirsizliğiyle sıkı sıkıya ilişkilidir. Darwin her bir organik değişimin (modification) kendine özgü, tam ve yeterli bir nedeninin olacağı, birbirine benzer 100 farklı ortamda 100 kez gerçekleştiğinde 100 kez birbirine denk sonuçlar vereceği konusunda diretmiştir.

galaksi5

İLAHİ TASARIM YA DA BELİRLENEBİLİRLİK...

Darwin’in “şans”, “zorunluluk” ve “tasarım”a ilişkin görüşlerini basılı eserlerinde bulabiliriz. ‘The Variation of Animals and Plants under Domestication’ adlı çalışmasının sonundaki betimlemeden (allegory) anlayabiliriz. Bu betimlemede, bir heyelanın dibinde bulunabilecek değişik şekil ve boyutlardaki taşlarla bir bina yapmaya çalışan yapıcı kullanıyor. Binanın yükselmesi evrimci diziyle karşılaştırılmıştır. Her ikisi de (değişik boyut ve şekildeki taşlar ve organik değişiklikler) nedensellik bağlamında belirlenmiş ve nedensellikle açıklanabilen olaylar dizisidir. Ancak, heyelanın dibindeki kayaların parçalanma nedenleri veya yasaların dizelgesini yaptığımızda hem bir dizi yasanın hem de mimar tasarımının varlığını işaret edebilecek bir tek kuramsal çerçeve yoktur. Darwin bir yanda organik değişikliklerin nedenleri, diğer yanda da üretken bir neslin ortaya çıkma şansını belirleyen seçici kuvvetleri benzer biçimde birbirinden ayırdı.

Bu betimleme (allegory) doğada gerçek anlamdaki şans olaylarını ne herşeyi kucaklayan Laplace’cı belirlenebilirlikle (determinism) ne de herşeyi kucaklayan ilahi tasarımla açıklanabileceği iletisini veriyordu.

BÜYÜK YAPI ANSIZIN ORTAYA ÇIKMADI...

Evrim hipotezinin utkusu, istatistiksel olasılığı devasa boyutlarda düşük ancak varlığı tartışılmaz olan uyumu (adaptation) doğaüstü veya bilinemez veya gizemli güçlere başvurmaksızın açıklamasında yatar. Dirimbilimciler uyumun varlığının tartışmasız oluşunu veya “tartışmasız uyum”u, şans eseri oluşamayacak denli karmaşık (complex) uyum olarak tanımlar. Bu durumda, bir kuram, herhangi bir olguyu açıklarken nasıl olur da “kör” fiziksel kuvvetlere başvurabilir? Darwin’in yanıtı son derece yalın: Birlikte uyum sağlamış olan (coadapted) parçaların biraraya gelişi ansızın olmamıştır. Bu parçalar küçük aşamalarla biraraya gelmiştir. Bu aşamalar gerçekten de çok küçük olmalıdır. Eğer böyle düşünmezsek, başa döner ve “karmaşıklığı devasa boyutlarda olan yapının şans eseri oluşma olasılığı devasa boyutlarda düşüktür” biçimindeki yanlış saptamaya takılır kalırız.

kelebekler

Yazı mı tuğra mı?

Richard Dawkins “Universal Darwinism” adlı makalesinde şunları yazıyor:

“Bir organ olarak göz’ü düşünelim. Göz’de çok sayıda (bu sayıya N diyelim), bağımsız olarak birlikte uyum sağlamış parçalar vardır. Bu N sayıdaki parçalardan herhangi birisinin varlığa yükselmesiyle ilgili ‘a priori olasılık’(*) imkansız düzeyinde olmasa da çok düşük bir olasılıktır. Bu olasılığı, deniz kıyısındaki kristal bir çakıl taşının zamanla mercek biçimine cilalanması olasılığına benzetebiliriz. Herhangi bir parçanın uyumu ‘kör’ fiziksel kuvvetlerle gerçekleşmiş olabilir. Eğer birlikte uyum sağlamış olan N parçadan her biri kendi küçük katkısını sunarsa, N parçadan oluşan bu organ, uzun bir zaman aralığında ortaya çıkabilir. Bu duruma en iyi örnek, yaradılışçıların tapınağının şeref madalya sahibi olan gözdür. Gözün bir parçası gözün yokluğundan daha iyidir: örneğin, merceği veya gözbebeği (pupil) olmayan bir göz, üzerine gölgesi düşmüş olan düşmanını hala algılayabilir.

ŞANS NİTELİĞİNİ YİTİRMİŞ ŞANS...

“Uyum sağlayan karmaşık yapıya Darwin’in getirdiği açıklama, ansızın, raslantısal, çok boyutlu şans yerine, aşama aşama, şans niteliğini yitirmiş şans biçimindedir. Uyum sürecine şans kesinlikle bulaşıyor. Ancak, şansı büyük adımlar biçiminde paketleyip sunan kuram, şansı küçük aşamalar biçiminde daha geniş bir zaman aralığına yayan kuramdan daha inanılmaz bir kuramdır. Bu durum bizi evrensel dirimbilimin genel ilkesine götürür. Evrenin her neresinde olursa olsun, uyum gösteren karmaşık yapılar büyük ve ansızın gerçekleşen değişimlerden değil, bir dizi küçük değişimlerden oluşacaktır”.

(*) a priori olasılık - örnek uzayındaki eleman sayısı bilinen olasılık hesaplaması için kullanılır. Örneğin, yazı-tuğra deneyinde örnek uzaydaki eleman sayısı 2; zar atma deneyinde, 6, vb. a priori olasılık kavramının önemi, amino asit kombinasyonlarının oluşma olasılığının oldukça küçük olduğundan yola çıkılarak evrenin bir ilahi güç tarafından “tasarlandığı” savında görülür. Denge durumundan uzak koşullarda, Boltzmann’ın düzen ilkesinin temelini oluşturan değerleri önceden belirlenmiş olasılık kavramı (a priori probability ) geçerli değildir. Kararsız dizgenin alabileceği durumlara önceden eşit olasılılıklar biçen hipotezi kullanarak complexion sayısını hesaplamak “yaradılışçılar”ı saçma sapan savlara götürüyor.

Rennan PEKÜNLÜ - 23 Ocak 2015 - Aydınlık

Son Yazılar

Showers

1°C

Istanbul